Drager van Kêne-wijsheid. Matriarch van vrouwelijke bekrachtiging. Brug tussen generaties.
Medicijnvrouw. Bewaker en muzikant van de heilige ceremoniële ruimte.
Mijn naam is Dona Txima Huni Kuin. Ik ben een van de oudste traditionele plantenhelers van het Huni Kuin-volk aan de Humaitá-rivier en de oudste vrouw van ons vrouwencollectief Keneya Xarabu. Mijn leven heb ik gewijd aan het redden en bewaren van de kennis van Kêne: de oeroude helende patronen van mijn volk, die vaak terugkomen in onze kleding en sieraden. Daarnaast word ik erkend als meester in traditionele Huni Kuin-medicijnen, waaronder Ayahuasca, Kambó, Rapé en Sananga. Ook heb ik mij volledig toegewijd aan het behouden en doorgeven van ceremoniële tradities, dieta-praktijken en helingsrituelen.
Van alle medicijnen die ik draag, ben ik ook de hoedster van Hampaya: een heilige rituele en vocale dieta van mijn volk. Deze oeroude praktijk is bedoeld voor wie de stem wil openen, de communicatie wil verdiepen en via klank, aanwezigheid en intentie in contact wil komen met innerlijke kracht. Binnen Hampaya is de malagueta-peper, een kleine maar hete Braziliaanse chili, de leidende plant. Zij staat bekend om het wakker maken van de stem en het brengen van helderheid. Met de veer of snavel van de Txaná-vogel, die de liederen van het bos kan nabootsen, breng ik de peper op de tong aan terwijl ik een heilig gebed uitspreek en de geest van de zingende vogels aanroep. Vanaf dat moment “wordt” de persoon een vogel: hij of zij draagt de geest van een kleine Txaná en moet die elke dag voeden met liederen, zodat deze kan groeien en zijn wijsheid kan delen. De daaropvolgende dieta is streng: geen zout, suiker, koffie of bewerkte voeding, alleen lichte, natuurlijke “vogelachtige” voeding en een dagelijkse toewijding aan zingen, zodat de geest van de plant kan leiden en onderwijzen via trilling.
Er was een tijd in het inheemse gebied aan de Humaitá-rivier waarin deze voorouderlijke kennis dreigde te verdwijnen. Er waren nog maar weinig beoefenaars en bijna niemand die de traditie kon voortzetten. In die moeilijke periode nam ik zelf het initiatief om naar andere inheemse gebieden te reizen, op zoek naar manieren om deze kennis te versterken en nieuw leven in te blazen. Tijdens die reizen verdiepte ik mijn begrip van de lessen van mijn voorouders en herstelde ik de verbinding met tradities die gevaar liepen verloren te gaan.
Toen ik terugkeerde naar de Humaitá-rivier, was mijn doel duidelijk: deze wijsheid delen met andere Huni Kuin-vrouwen, zodat de kunst van Kêne ook voor toekomstige generaties levend blijft. Vanuit de wens om vrouwen te versterken en cultureel én ecologisch erfgoed te beschermen, richtte ik in 2022 samen met een kleine groep Huni Kuin-vrouwen van Espelho da Vida het collectief Keneya Xarabu op. Dit collectief werd opgericht om sociaal-ecologisch vrouwelijk ondernemerschap te stimuleren, de culturele identiteit te versterken en inkomen te genereren door kennis, autonomie en traditionele kunst te delen.
In mei 2023 breidde het collectief zich tijdens de eerste vrouwenbijeenkomst aan de Humaitá-rivier uit met vrouwen uit naburige dorpen. Deze ontmoeting vormde een belangrijke stap in het opbouwen van een veerkrachtig netwerk tussen verschillende dorpen, gedragen door samenwerking, leiderschap en cultureel behoud. Later dat jaar nam ik, namens Keneya Xarabu, deel aan publieke gesprekken in het Museu das Culturas Indígenas in São Paulo, waar ik vertelde over onze vrouwenbeweging, de samenwerking tussen dorpen en onze inzet om onze cultuur te beschermen.
Ik ben een brug tussen generaties — en tussen het bos en hen die bereid zijn ermee mee te lopen. Met tientallen jaren ervaring begeleid ik iedere deelnemer met helderheid, kracht en tederheid. Ik werk daarbij nauw samen met mijn neef Tuim Nova Era en zijn dochter Yeke Kaya Huni Kuin, zodat onze gezamenlijke missie via de familie en over generaties heen kan blijven voortbestaan.
De Huni Kuin, ook bekend als Kaxinawá, vormen een inheemse natie in het westelijke Amazonegebied, verspreid over het westen van Brazilië, vooral in de deelstaat Acre, en het oosten van Peru. Hun naam, Huni Kuin, betekent “echte mensen” of “mensen met tradities”, een benaming die zij verkiezen boven Kaxinawá, omdat die laatste term beledigende betekenissen kan hebben, zoals “vleermuismensen”. Volgens recente schattingen telt hun bevolking ongeveer 10.000 mensen, die leven langs rivieren als de Purus, Tarauacá, Jordão en Muru in Brazilië, en de Purus en Curanja in Peru.
Het verhaal van de Huni Kuin is diep geworteld in de cultuur van het regenwoud. Zij behoren tot de Pano-taalfamilie en delen voorouderlijke banden met andere Amazonevolken. Ondanks historische marginalisering en de dreiging van ontbossing en agro-industrie blijft hun aanwezigheid in het gebied voortbestaan. Recente inspanningen van de Braziliaanse overheid en inheemse organisaties richten zich op de afbakening van voorouderlijke landgebieden, een voortdurende strijd die ook erkend wordt onder de Braziliaanse grondwet van 1988.
De sociale organisatie van de Huni Kuin draait om kleine dorpen, vaak alleen per rivier bereikbaar. Deze gemeenschappen zijn opgebouwd rond familiebanden en collectieve rituelen. Leiderschap is minder hiërarchisch; spirituele en familiale verbondenheid vormt de basis van samenhang. Hun levenswijze, ñembiguá, is onlosmakelijk verbonden met het bos: dagelijkse taken, jagen, verzamelen, landbouw en ritueel vloeien in elkaar over.
Hun taal, Hãtxa Kuin, onderstreept hun identiteit. Het is een Pano-taal die mondeling van generatie op generatie wordt doorgegeven, met een lage geletterdheid in Portugees of Spaans. Mondelinge traditie bewaart hun kosmologie, geschiedenis, mythologie en geneeskunst. Verhalen, zang en ceremoniële bijeenkomsten zijn niet alleen culturele expressie, maar ook hoeders van hun wereldbeeld.
Dat wereldbeeld vormt ook de basis van hun diepgaande kennis van medicinale planten en sjamanistische tradities. Pajés ondergaan een streng initiatieproces, met solitaire tochten door het bos en ontmoetingen met geestwezens, waarin nachten veranderen in beproevingen met vlinders (husu) en slangen, totdat zij heilige kennis verkrijgen zoals het gebruik van muká. Centraal in hun heling staat Nixi Pae (Ayahuasca), ritueel gebruikt terwijl de gezangen Huni Meka visioenen en transformatie begeleiden. Aanvullende medicijnen zijn onder meer Kambó, Sananga en Rapé, elk met zowel therapeutische als spirituele werking.
Spiritualiteit doordringt het leven van de Huni Kuin. Rituelen zoals Nixi Pae openen paden naar andere werkelijkheden, waar liederen, dromen en mythen samenkomen. Kunstzinnige expressie — lichaamsbeschildering, kralenwerk en textiel — is daarbij geen versiering, maar levende kosmologie. De geometrische patronen van kêne, geweven in hangmatten en manden, dragen betekenissen van vruchtbaarheid, jacht en kosmos. In 2022 erkende het Peruaanse ministerie van Cultuur het weven van kêne als Cultureel Erfgoed van de Natie.
Muziek, zang, weven en ceremonie komen elk jaar samen tijdens het Encontro de Cultura Huni Kuin, een bijeenkomst in het dorp Boa Vista in Acre. Vertegenwoordigers uit ongeveer veertig dorpen nemen deel aan dit festival, waar liederen, traditionele kennis en spirituele uitwisseling samenkomen. Het evenement wordt georganiseerd door het Instituto Indígena Huni Kuin Yube Inu en trekt internationale aandacht voor hun cultuur en ecologische strijd.
Ook landbouw en levensonderhoud weerspiegelen hun aanpassing aan het bos. Zij beoefenen zwerflandbouw en verbouwen maniok, bananen en bakbananen, naast jagen, vissen en verzamelen. Vrouwen weven gebruikskeramiek, hangmatten en kralensieraden, terwijl mannen gereedschappen, verenwerk en ceremoniële regalia maken. Deze activiteiten ondersteunen zowel het dagelijks leven als culturele continuïteit.
De Huni Kuin zijn bovendien actief in hedendaagse kunst en culturele uitwisseling via bewegingen zoals MAHKU, een collectief van Huni Kuin-kunstenaars en onderzoekers. Zij vertalen rituele gezangen en kosmologische beelden naar muurschilderingen, tekeningen en schilderijen en slaan zo bruggen tussen inheemse en niet-inheemse werelden. MAHKU-werken zijn internationaal getoond, onder meer op de Biënnale van Venetië, en staan symbool