Maagd. Trouwe leerling van de Yawanawá. Vrouwelijke creativiteit en artistieke schepping.
Bewaker en muzikant van de heilige ceremoniële ruimte.
Mijn naam is Sanã Yawanawá. Ik ben de jongste dochter van Waxy Yawanawá, spiritueel leider en pajé, en nicht van de grote leider van onze stam, Matsini Luiz Yawanawá.
Mijn spirituele pad begon al toen ik nog klein was. Toen ik de roep van mijn voorouderlijke familie voelde, was het alsof er een deur openging om het spirituele werk dat zij hadden opgebouwd voort te zetten.
Op mijn dertiende ontving ik voor het eerst de heilige medicijnplant uni (Ayahuasca). Daarna leerde ik ook andere medicijnen van ons volk kennen, zoals rumê (Rapé), kapum (Kambó) en Sananga. Ik volgde de Txanã- en Mamã-diëten, die mijn verbinding met de voorouderlijke spiritualiteit nog verder verdiepten.
Op dit moment werk ik in het Mawa Yuxyn Centrum, dat door mijn moeder is opgericht. Ik ondersteun haar als secretaresse, organiseer al haar taken en afspraken en waak tegelijk over de ervaringen die in het centrum plaatsvinden. Daarnaast ben ik leerling in de heilige gezangen en gebeden, met instrumenten en zang.
Mijn pad is om mij te verbinden met de oeroude kracht van mijn voorouders, stap voor stap alles te leren wat mijn moeder heeft geleerd en uiteindelijk de grootste dieetperiode te bereiken. Zo wil ik deze heilige leringen werkelijk waardig zijn en het dorp kunnen helpen zoals mijn moeder dat doet. Ik wil een vrouw van de spirituele wereld worden en een grote leider zijn die met wijsheid, geweten en vertrouwen in de kracht van de Grote Geest iedereen helpt die steun nodig heeft, vooral onze familieleden.
“Yawanawá” betekent “het volk van het wilde zwijn”. Het is een inheemse gemeenschap van ongeveer 1.500 mensen die leeft in negen dorpen langs de Gregório-rivier, in de staat Acre, diep in het Braziliaanse Amazonegebied. In tegenstelling tot andere Amazonevolken die verspreid wonen, is de Yawanawá-gemeenschap bijzonder omdat iedereen op hetzelfde territorium leeft en dezelfde taal spreekt. Ze noemen zich het volk van het wilde zwijn omdat ze altijd samen zijn: tijdens de jacht en in het dagelijks leven vormen ze een hechte groep.
Hun bestaan is nog altijd vooral gebaseerd op jagen en vissen. In het droge seizoen worden visreizen georganiseerd waaraan bijna de hele gemeenschap deelneemt; voor de Yawanawá zijn dit echte sociale gebeurtenissen, bijna “voedselfeesten”. Daarbij gebruiken ze verschillende plantaardige middelen die in het water worden gebracht, waardoor de vissen naar de oppervlakte komen en gemakkelijker gevangen kunnen worden. In het regenseizoen, wanneer grote dieren duidelijke sporen achterlaten, wordt jagen een van de belangrijkste voedselbronnen.
Volgens het Brazilian Socio-Environmental Institute zijn de belangrijkste gewassen uit de akkers cassave, maïs en banaan. Daarnaast worden via agroforestry ook andere producten verbouwd, zoals rijst, zoete aardappel, papaja, ananas en suikerriet.
Hun sociale organisatie is gebaseerd op matrilokale samenwoning, een sterke familiestructuur die de economie van de dorpen draagt en alle leden sociaal ondersteunt. De traditionele woningen zijn rond, gemaakt van hout en stro, zonder afscheidingen, met het vuur in het midden.
In de 16e eeuw kwam de Yawanawá voor het eerst in contact met de westerse samenleving onder leiding van hun voorouder Antonio Luís Pekuti. Die periode werd gekenmerkt door wreedheden tegen hun volk, waaronder slavernij onder rubberbaronnen.
Pas twee generaties geleden kregen zij regelmatig contact met andere Brazilianen, toen rubberboeren naar het noorden trokken op zoek naar land en gratis arbeid. Eeuwenlang overleefden zij door te werken op plantages. Toen de rubberprijs halverwege de 20e eeuw instortte, begonnen zij annatto te verhandelen, een stekelige vrucht waarvan de zaden een rode kleurstof leveren voor lippenstift, oogschaduw en bronzers.
In de jaren tachtig leidde cacique Biraci Nixiwaka Brazil zijn volk in de strijd voor erkenning van hun inheemse territoria, en de Yawanawá werden de eerste inheemse gemeenschap die officieel landrechten in de staat Acre verkreeg.
In 2006 werd de Yawanawá de eerste stam die een vrouwelijke sjamaan, Hushahu Yawanawá, inzegende. Hun leider Raimundo Luiz (Tuíkuru) gaf daarvoor toestemming, met steun van de legendarische oudste pajé Tatá Yawanawá.
Hoewel Yawanawá-sjamanisme vandaag vooral bekendstaat om genezing, hadden de functies van de pajé vroeger een bredere rol en raakten zij ook aan aspecten als oorlog en jacht. De traditionele helingsrituelen zijn uni, hun heiligste drank, beter bekend als Ayahuasca, en rumê (Rapé), een traditionele manier om tabak te gebruiken gemengd met as van de bast van de Tsunu-boom.
Andere belangrijke Yawanawá-medicijnen zijn kapum (kambó), gebruikt in traditionele rituelen en ceremonies voor spirituele zuivering, regeneratie, lichaamsreiniging en heling; Sananga, gemaakt van de bast van de wortel van het geslacht Tabernaemontana en gebruikt om het derde oog en het innerlijk zicht te openen en onbewuste patronen te verlichten; en Sepá, een wierook van boomsap die de ruimte beschermt en reinigt van negatieve energie, meestal tijdens ceremonies.
Een van de meest opvallende kenmerken van Yawanawá-kunst is de rijkdom aan lichaamsbeschildering, de kênes, die veel wordt gebruikt tijdens het Mariri-festival. De meest gebruikte kleurstoffen zijn urucum (annatto), een rood pigment uit de zaden van de Bixa orellana-plant, en genipapo, dat een donkerblauw of zwart pigment oplevert. Beide komen uit beschermende zaden en worden soms gecombineerd met een geurige hars om de verf beter op de huid te laten hechten.
De Yawanawá zijn meesters in kunst en ambacht, zang en muziek, en vertalen traditionele verhalen naar een eigentijdse vorm. Hun liederen vertellen over verbondenheid met het land, eerbied voor de geesten en de veerkracht van inheemse gemeenschappen in het licht van hedendaagse uitdagingen. Hun muziek bestaat meestal uit stem, gitaren en drums.