Vrolijke hoeder van de Huni Kuin-cultuur. Muzikale vernieuwer. Bouwer van bewegingen voor behoud en bescherming.
Medicijnman. Bewaker van de heilige ceremoniële ruimte.
Tuim Nova Era groeide op in het inheemse Huni Kuin-gebied aan de Humaitá-rivier, in Acre, diep in het Braziliaanse Amazonewoud. Hij stamt uit een voorouderlijke lijn van pajés (sjamanen) en txanás (spirituele hoeders) en is leider van het Huni Kuin-dorp Espelho da Vida.
Zijn pad begon als agroforestry-agent, maar sinds 2000 staat zijn leven in het teken van het herstellen en nieuw leven inblazen van de cultuur van zijn volk. Tijdens zijn studie in Rio Branco bij het Climate Policy Institute reisde hij rond en ontmoette hij inheemse volken uit verschillende etnische groepen. Die ontmoetingen maakten hem duidelijk dat zijn eigen gemeenschap steeds verder verwijderd raakte van haar gebruiken en tradities. Dat besef wakkerde een diepe toewijding aan om de kennis terug te halen die nog leefde bij de ouderen: het medicinale gebruik van Rapé; de helende Nixi Pae-ceremonie (Ayahuasca) met heilige gezangen; de muká-dieta; het schilderen van het lichaam met jenipapo; en de Katxanawa-dans, hun ritueel van overvloed en vruchtbaarheid.
Hij speelde een sleutelrol in het herstellen van het heilige gebruik van nixi pae op inheems land en werkte samen met ouderen en kennisdragers uit andere gebieden aan het onderzoeken en terugvinden van traditionele gezangen. Daardoor kwamen mensen van alle leeftijden — van ouderen tot jongeren en kinderen — opnieuw in contact met hun wortels. Daarnaast steunde hij krachtig de vrouwenbeweging binnen zijn gebied, vanuit de erkenning dat vrouwelijke kracht essentieel is voor het bewaren van cultuur, het dragen van het leven en het versterken van het collectieve welzijn. Inmiddels volgen veel jonge txanás zijn voorbeeld en zetten zij zich in om voorouderlijke kennis met de wereld te delen.
Tuim bracht ook een nieuw element in de traditie: hij combineerde gitaar met heilige gezangen en behoorde tot de eersten die het Huni Kuin Pasha Dume-gebed met instrumentale begeleiding uitvoerden. In 2023 verscheen zijn eerste album, O Sopro da Floresta (De adem van het bos). Daarin legde hij de spirituele en muzikale rijkdom van de Huni Kuin-Amazonecultuur vast, met een samensmelting van traditionele gezangen en eigentijdse invloeden. Voor hem is muziek een brug tussen voorouderlijke wijsheid en vormen die toegankelijk zijn voor nieuwe publieken.
Sindsdien begeleidt hij nog altijd ceremonies met de medicijnen van het bos, zowel in als buiten zijn dorp. Hij ziet zichzelf als een eeuwige leerling van de helende planten en heilige gezangen van zijn volk. Daarbij werkt hij nauw samen met zijn dochter, Yeke Kaya Huni Kuin, vrouwencoördinator van Espelho da Vida, en met zijn tante, Dona Txima Huni Kuin, zodat deze heilige lijn via familiebanden levend blijft.
Via deze teachings en hun muzikale werk hebben zij Huni Kuin-tradities internationaal gedeeld, met ceremonies, workshops en culturele evenementen in Europa en daarbuiten. Zo brengen zij hun voorouderlijke wijsheid naar een wereldwijd publiek.
Hij is oprichter van het Hiwea Kiri Keisiti Centre voor de studie van traditionele medicijnen en richtte in 2017 het Instituto Centro Espelho da Vida op, een non-profitorganisatie die zich inzet voor het behoud van cultuur, de bescherming van het bos en ecologisch rentmeesterschap. Via sociaal ondernemerschap, meeslepende dorpservaringen en ceremonies in Brazilië en daarbuiten wil hij zijn gemeenschap tastbare voordelen bieden en tegelijk welzijn, autonomie en spirituele veerkracht versterken.
De Huni Kuin, ook bekend als Kaxinawá, vormen een inheemse natie in het westelijke Amazonegebied, verspreid over het westen van Brazilië, vooral de staat Acre, en het oosten van Peru. Hun naam betekent “ware mensen” of “mensen met tradities”, een benaming die zij zelf verkiezen boven Kaxinawá, omdat die laatste ook beledigende betekenissen kan dragen. Volgens recente schattingen telt hun bevolking ongeveer 10.000 mensen, levend langs rivieren als de Purus, Tarauacá, Jordão en Muru in Brazilië, en de Purus en Curanja in Peru.
De geschiedenis van de Huni Kuin is diep verweven met de cultuur van het regenwoud. Zij behoren tot de Pano-taalfamilie en delen voorouderlijke banden met andere Amazonische volken. Hun aanwezigheid in de regio houdt stand ondanks historische marginalisering en de bedreiging van ontbossing en agribusiness.
Hun sociale organisatie draait om kleine dorpen, vaak alleen per rivier bereikbaar. Die gemeenschappen zijn opgebouwd rond verwantschap en gezamenlijke rituelen. Leiderschap is minder hiërarchisch; spirituele en familiale banden vormen de basis van samenhang. Hun levenswijze, ñembiguá, is onlosmakelijk verbonden met het bos: jagen, verzamelen, landbouw en ritueel vloeien samen in één geheel.
Ook hun taal, Hãtxa Kuin, is wezenlijk voor hun identiteit. Deze Pano-taal wordt mondeling doorgegeven van generatie op generatie. Mondelinge traditie bewaart hun kosmologie, geschiedenis, mythologie en geneeskunst. Verhalen, zang en ceremoniële bijeenkomsten zijn daarmee niet alleen culturele expressie, maar ook dragers van hun wereldbeeld.
Dat wereldbeeld vormt eveneens de basis van hun kennis van medicinale planten en sjamanistische tradities. Pajés ondergaan een strenge initiatie, met solitaire tochten door het bos en ontmoetingen met spirituele wezens. Centraal in hun heling staat Nixi Pae (Ayahuasca), begeleid door de gezangen van de Huni Meka. Aanvullende medicijnen zijn onder meer Kambó, Sananga en Rapé, elk met een zowel therapeutische als spirituele werking.
Spiritualiteit doordrenkt het Huni Kuin-leven. Rituelen zoals Nixi Pae openen toegang tot andere werelden, waar gezang, dromen en mythen samenkomen. Kunst, lichaamsbeschildering, kralenwerk en textiel zijn geen decoratie, maar levende kosmologie. De geometrische patronen van kêne verbeelden vruchtbaarheid, jacht en kosmische betekenis.
Muziek, zang, weven en ceremonie komen jaarlijks samen in het Encontro de Cultura Huni Kuin in het dorp Boa Vista in Acre. Vertegenwoordigers uit ongeveer veertig dorpen nemen deel aan deze ontmoeting, die wordt georganiseerd door het Instituto Indígena Huni Kuin Yube Inu.
Hun landbouw en bestaanswijze weerspiegelen flexibele bospraktijken. Ze verbouwen maniok, bananen en plantains, naast jagen, vissen en verzamelen. Vrouwen weven gebruiksaardewerk, hangmatten en kralensieraden, terwijl mannen gereedschap, verenwerk en ceremoniële kleding maken.
De Huni Kuin zijn ook actief in hedendaagse kunst en culturele uitwisseling via onder meer MAHKU, een collectief van Huni Kuin-kunstenaars en onderzoekers. Zij vertalen rituele gezangen en kosmologische beelden naar muurschilderingen, tekeningen en schilderijen en bouwen zo bruggen tussen inheemse en niet-inheemse werelden.