Grootvader. Gids uit oude tijden. Nederigheid, zachtheid en eenvoud staan centraal.
Medicijnman. Bewaker van de heilige ruimte van de ceremonie.
Mijn naam is Vovô Tema João (Tiima Shãwahu). Ik ben geboren in 1933 en ben de oudste pajé van het Yawanawá-volk, evenals de broer van de grote pajé Yawaraní, die in 2022 is overleden.
Ik draag vandaag de dag de erfenis van een oeroude tijd die veel veranderingen heeft doorgemaakt. Ik was er toen de wereld er heel anders uitzag, en nu ben ik hier om met mijn ervaring een culturele reis van heling over de wereld te begeleiden.
Ik heb de muká-dieetkuur voltooid, de hoogste spirituele inwijding binnen de Yawanawá-traditie. Daarbij brengt een zoeker een jaar door zonder zuiver water te drinken en vermijdt hij suiker, zoet fruit, rood vlees en seks.
Tijdens mijn studie heb ik mij vooral gericht op de medicinale planten en kruiden van het Amazonewoud. Zo ben ik uitgegroeid tot een meester in plantengenezing en bewaarder van deze kennis. Ik ben verantwoordelijk voor het aanplanten en onderhouden van de medicinale tuin in het nieuw opgerichte spirituele centrum van Pekã Rasu. Deze tuin is opgezet om de kennis van geneeskrachtige kruiden en medicinale planten van de Amazone te bewaren, samen met de spirituele en helende eigenschappen die zij dragen.
Ik woon in Amparo, een prachtig dorp in de buurt van Yawaraní. Als oudste heb ik een diep begrip van de traditionele verhalen, oude liederen, sjamanistische cultuur en taal van mijn volk. Ik geef voorouderlijke kennis en verhalen door aan de jongere generaties, zodat zij zich verbinden met de taal en de stem van de voorouders kunnen worden.
Samen met andere ouderen, zoals Pekã Rasu Yawanawá en Pai Nani (Kateyuve), werk ik aan mijn droom: een eigen spirituele ruimte voor dietas, medicijnstudies en tradities.
“Yawanawá” betekent “het volk van het wilde zwijn”. Het gaat om een inheemse gemeenschap van ongeveer 1.500 mensen, die in negen dorpen langs de Gregório-rivier in de staat Acre leven, diep in het Braziliaanse Amazonegebied. In tegenstelling tot andere Amazongroepen die verspreid leven, is de Yawanawá-gemeenschap bijzonder omdat iedereen in hetzelfde gebied woont en dezelfde taal spreekt. Ze noemen zichzelf het volk van het wilde zwijn omdat zij altijd samen zijn: als groep tijdens de jacht en ook in het dagelijks leven.
Hun bestaan is nog altijd vooral gebaseerd op jagen en vissen. In het droge seizoen worden visreizen georganiseerd waaraan bijna de hele gemeenschap deelneemt; deze uitjes veranderen in belangrijke sociale gebeurtenissen, door de Yawanawá omschreven als “voedselfeesten”. Daarbij gebruiken zij verschillende plantenextracten die in het water worden gebracht, waardoor de vissen naar de oppervlakte komen en gemakkelijker te vangen zijn. In het regenseizoen, wanneer grote dieren duidelijke sporen achterlaten, is jagen een van de belangrijkste voedselbronnen.
Volgens het Braziliaanse Sociaal- en Milieu-instituut zijn de belangrijkste gewassen uit de akkers cassave, maïs en banaan. Daarnaast worden via agroforestry ook onder meer rijst, zoete aardappel, papaja, ananas en suikerriet verbouwd.
Hun sociale organisatie is gebaseerd op matrilokale bewoning: een sterke familiestructuur die de economie van de dorpen draagt en alle leden sociaal ondersteunt. De traditionele woningen zijn rond en gemaakt van hout en stro. Er zijn geen aparte ruimtes; het vuur staat in het midden.
In de 16e eeuw kwam het Yawanawá-volk voor het eerst in contact met de westerse samenleving, onder leiding van hun voorouder Antonio Luís Pekuti. Dat was een periode van wreedheden tegen hun volk, waaronder slavernij door rubberbaronnen.
Pas twee generaties geleden kregen zij regelmatig contact met andere Brazilianen, toen rubberboeren naar het noorden trokken op zoek naar land en vrije arbeid. Eeuwenlang overleefden zij door te werken op plantages. Toen de rubberprijs halverwege de 20e eeuw instortte, begonnen zij annatto te verkopen, een stekelige vrucht waarvan de zaden een rode kleurstof leveren die wordt gebruikt in lippenstift, oogschaduw en bronzers.
In de jaren 80 leidde cacique Biraci Nixiwaka Brazil zijn volk in de strijd voor erkenning van hun inheemse territoria, en daarmee werden de Yawanawá het eerste inheemse volk dat officiële rechten op hun land in de staat Acre verkreeg.
In 2006 werden de Yawanawá het eerste volk dat een vrouwelijke sjamaan wijdde: Hushahu Yawanawá. Hun leider Raimundo Luiz (Tuíkuru) gaf hiervoor toestemming, met steun van de legendarische oudste pajé Tatá Yawanawá.
Hoewel Yawanawá-sjamanisme vandaag vooral bekendstaat om heling, waren de taken van de pajé vroeger breder en verbonden met onder meer oorlog en jacht. De traditionele geneesrituelen zijn de “uni”, hun heiligste drank, beter bekend als ayahuasca, en “rumê” (rapé), een traditionele vorm van tabak gemengd met as van de schors van de Tsunu-boom.
Andere belangrijke Yawanawá-medicijnen zijn kapum (kambó), dat tijdens traditionele rituelen en ceremonies wordt ingezet voor spirituele zuivering, regeneratie, lichaamsreiniging en heling; Sananga, gemaakt van de schors van de wortel van het geslacht Tabernaemontana en gebruikt om het derde oog en het innerlijk zicht te openen en onbewuste patronen te verhelderen; en Sepá, een wierook van boomsap die de ruimte beschermt en reinigt van negatieve energie, meestal tijdens ceremonies.
Een van de meest opvallende kenmerken van de Yawanawá-kunst is de grote variatie aan lichaamsversieringen, of kênes, die uitgebreid worden gebruikt tijdens het Mariri-festival. De meest gebruikte kleurstoffen zijn urucum (annatto), een rood pigment uit de zaden van de Bixa orellana-plant, en genipapo, dat een donkerblauw of zwart pigment oplevert. Beide zijn afkomstig van beschermende zaden en worden soms gecombineerd met een geurige hars om de kleur beter op de huid te laten hechten.
De Yawanawá zijn meesters in kunst en ambacht, zang en muziek, en geven traditionele verhalen een moderne interpretatie. Hun liederen vertellen over verbondenheid met het land, eerbied voor de geesten en de veerkracht van inheemse gemeenschappen tegenover hedendaagse uitdagingen. Hun muziek bestaat meestal uit zang, gitaren en drums.