Bewaker van de Yawanawá-spiritualiteit. Muzikant van traditionele Yawanawá-liederen.
Bewaker en muzikant van de heilige ceremoniële ruimte.
Mijn naam is Wasaru Keneya Yawanawá en ik ben een hoeder van de voorouderlijke Yawanawá-spiritualiteit. Ik kom uit het woud van Mawa Yuxyn — de geest van de berg in de Yawanawá-taal — en samen met mijn partner Waxy Yawanawá brengen wij de eeuwenoude, heilige en traditionele Yawanawá-liederen tot leven.
“Yawanawá” betekent “het volk van het wilde zwijn”. Het gaat om een inheemse gemeenschap van ongeveer 1.500 mensen die leeft in negen dorpen langs de Gregório-rivier, diep in de Braziliaanse Amazone in de staat Acre. In tegenstelling tot andere Amazonevolken die verspreid over verschillende gebieden wonen, is de Yawanawá-gemeenschap bijzonder omdat iedereen op hetzelfde territorium leeft en dezelfde taal spreekt. Zij noemen zichzelf het “wilde-zwijnenvolk”, omdat zij als gemeenschap altijd samen zijn: in de jacht en in het dagelijks leven.
Hun bestaan is nog altijd grotendeels gebaseerd op jagen en vissen. In het droge seizoen worden visexpedities georganiseerd waaraan bijna de hele gemeenschap deelneemt; deze momenten zijn uitgegroeid tot belangrijke sociale gebeurtenissen, door de Yawanawá zelf omschreven als “voedselfestivals”. Daarbij worden verschillende plantenextracten gebruikt die, eenmaal in het water gebracht, de vissen naar de oppervlakte laten komen zodat ze makkelijker gevangen kunnen worden. In het regenseizoen, wanneer grote dieren duidelijke sporen achterlaten, wordt jagen een van de belangrijkste bronnen van voeding.
Volgens het Brazilian Socio-Environmental Institute zijn de belangrijkste gewassen uit de akkers maniok, maïs en banaan. Daarnaast worden ook andere producten verbouwd via agroforestry, zoals rijst, zoete aardappel, papaja, ananas en suikerriet.
Hun sociale organisatie is gebaseerd op matrilokale bewoning, met een sterke familiestructuur die de economie van de dorpen draagt en alle leden sociaal ondersteunt. De traditionele woningen zijn rond, gebouwd van hout en stro. Er is geen aparte indeling en het vuur bevindt zich in het midden.
In de 16e eeuw vond het eerste contact van de Yawanawá met de westerse samenleving plaats onder leiding van hun voorouder Antonio Luís Pekuti. Deze periode werd gekenmerkt door zware wreedheden tegen hun volk, waaronder slavernij door rubberbaronnen.
Pas twee generaties geleden ontstond er regelmatig contact met andere Brazilianen, toen rubberboeren naar het noorden trokken op zoek naar land en goedkope arbeidskrachten. Eeuwenlang overleefden zij door te werken op plantages. Toen de rubberprijs halverwege de 20e eeuw instortte, begonnen zij annatto te verhandelen, een stekelige vrucht waarvan de zaden een rode kleurstof leveren voor lippenstift, oogschaduw en bronzers.
In de jaren tachtig leidde cacique Biraci Nixiwaka Brazil zijn volk in de strijd voor erkenning van hun oorspronkelijke territoria, waarna de Yawanawá het eerste inheemse volk werden dat officiële rechten op hun land in de staat Acre verkreeg.
In 2006 werd de Yawanawá-stam de eerste die een vrouwelijke sjamaan, Hushahu Yawanawá, inzegende. Leider Raimundo Luiz (Tuíkuru) gaf daarvoor toestemming, met steun van de legendarische oudste pajé Tatá Yawanawá.
Hoewel Yawanawá-sjamanisme vandaag vooral bekendstaat om genezing, waren de taken van de pajé in het verleden veel breder en verbonden met onder meer oorlog en jacht. Tot de traditionele helingsrituelen behoren “uni”, hun heiligste drank, beter bekend als Ayahuasca, en “rumê” (Rapé), een traditionele vorm van tabak gemengd met as van de bast van de Tsunu-boom.
Andere belangrijke Yawanawá-medicijnen zijn kapum (kambó), dat in traditionele rituelen en ceremonies wordt gebruikt voor spirituele zuivering, regeneratie, lichaamsreiniging en heling; Sananga, gemaakt van de bast van de wortel van het geslacht Tabernaemontana en ingezet om het derde oog en het innerlijke zicht te openen en onbewuste patronen te verlichten; en Sepá, een wierook van boomsap die de ruimte beschermt en reinigt van negatieve energie, meestal tijdens ceremonies.
Een van de meest opvallende kenmerken van de Yawanawá-kunst is de grote verscheidenheid aan lichaamsbeschilderingen, of kênes, die veel gebruikt worden tijdens het Mariri-festival. De meest gebruikte kleurstoffen zijn urucum (annatto), een rood pigment uit de zaden van de Bixa orellana-plant, en genipapo, dat een donkerblauw of zwart pigment oplevert. Beide zijn afkomstig van beschermende zaden en worden soms gecombineerd met een geurige hars om de verf beter op de huid te laten hechten.
De Yawanawá zijn meesters in ambacht, zang en muziek, en vertalen traditionele verhalen naar een eigentijdse vorm. Hun liederen vertellen over verbondenheid met het land, eerbied voor de geesten en de veerkracht van inheemse gemeenschappen in het licht van hedendaagse uitdagingen. Hun muziek bestaat meestal uit zang, gitaren en drums.