Vrouwelijke kracht en stem. Bewaarster van voorouderlijke gezangen. Artistieke brenger van spirituele verbinding.
Hoedster en muzikante van een heilige ceremoniële ruimte.
Mijn naam is Yeke Kaya Huni Kuin. Ik ben de dochter van Tuim Nova Era en ben al van jongs af aan ondergedompeld in de traditionele geneeswijzen en plantendiëta’s van de Huni Kuin. Zo draag ik de voorouderlijke wijsheid van mijn lijn verder. Mijn stem is voor mij niet alleen een bron van melodie, maar ook een kanaal voor heling, waarin de essentie van onze voorouders doorklinkt. Met mijn liederen wil ik de geest van onze gemeenschap versterken en de rijkdom van onze cultuur met de wereld delen.
Naast mijn muzikale pad wijd ik mij aan traditionele kunst, zoals sieraden, lichaamsbeschildering met Kênes (heilige geometrische ontwerpen) en andere inheemse kunstvormen. Deze creaties zijn een verlengstuk van mijn spirituele verbondenheid en een manier om onze tradities te bewaren en door te geven.
Als vrouwencoördinator in het dorp Espelho da Vida (Mirror of Life) zet ik mij in voor de kracht en betrokkenheid van de vrouwen in onze gemeenschap. Ik moedig hen aan om actief bij te dragen aan het behoud van onze cultuur en aan de overdracht van onze kennis aan toekomstige generaties.
Samen met mijn vader, Tuim Nova Era, en mijn oudtante, Dona Txima Huni Kuin, heb ik deelgenomen aan ceremonies en culturele evenementen in Brazilië en daarbuiten. Zo brengen wij onze tradities en lessen naar een internationaal publiek. Gedreven door mijn verbinding met spirit en traditie is mijn toewijding aan onze cultuur diep verankerd, terwijl ik anderen hoop te inspireren met de rijkdom en schoonheid van het Huni Kuin-erfgoed.
De Huni Kuin, ook bekend als Kaxinawá, vormen een inheemse natie in het westelijke Amazonegebied, verspreid over het westen van Brazilië, vooral in de staat Acre, en het oosten van Peru. Hun naam, Huni Kuin, betekent “ware mensen” of “mensen met tradities”, een aanduiding die zij verkiezen boven Kaxinawá, omdat die laatste ook neerbuigende betekenissen heeft, zoals “vleermuismensen”. Schattingen plaatsen hun bevolking op ongeveer 10.000 mensen, woonachtig langs rivieren als de Purus, Tarauacá, Jordão en Muru in Brazilië, en de Purus en Curanja in Peru.
Het verhaal van de Huni Kuin is diep geworteld in de cultuur van het regenwoud. Zij behoren tot de Pano-taalfamilie en delen voorouderlijke banden met andere Amazonevolken. Hun aanwezigheid in de regio blijft bestaan ondanks historische marginalisering en de dreiging van ontbossing en agribusiness. Recente inspanningen van de Braziliaanse overheid en inheemse organisaties richten zich op de afbakening van hun voorouderlijke gebieden, een voortdurende strijd die wordt erkend onder de Braziliaanse grondwet van 1988.
De sociale organisatie van de Huni Kuin draait om kleine dorpen, die vaak alleen per rivier bereikbaar zijn. Deze gemeenschappen zijn opgebouwd rond familiebanden en collectieve rituelen. Leiderschap is minder hiërarchisch; spirituele en familiale verbondenheid vormen de basis van samenhang. Hun levenswijze, ñembiguá, is onlosmakelijk verbonden met het bos: dagelijkse routines, jacht, verzamelen, landbouw en ritueel vloeien in elkaar over.
Hun taal, Hãtxa Kuin, onderstreept hun identiteit. Het is een Pano-taal die mondeling van generatie op generatie wordt doorgegeven, met een lage geletterdheid in Portugees of Spaans. De orale traditie bewaart hun kosmologie, mythologie, geschiedenis en geneeskunst. Verhalen, zang en ceremoniële bijeenkomsten zijn niet alleen culturele expressie, maar ook hoeders van hun wereldbeeld.
Die visie voedt ook hun diepgaande kennis van medicinale planten en sjamanistische tradities. Pajés ondergaan een intensief inwijdingsproces, met soloreizen door het bos en ontmoetingen met geestwezens, totdat zij heilige kennis ontvangen, zoals het gebruik van muká (bosgeest). Centraal in hun helingspraktijken staat Nixi Pae (Ayahuasca), gebruikt in rituele contexten waarin de gezangen van de Huni Meka visioenen en transformatie begeleiden. Aanvullende geneesmiddelen zijn onder meer Kambó, het secreet van de reuzenapenboomkikker voor reiniging en vernieuwing; Sananga, oogdruppels van boswortels voor scherpere fysieke en spirituele waarneming; en Rapé, een heilige tabaksnuff voor zuivering en focus.
Spiritualiteit doordringt het hele leven van de Huni Kuin. Rituelen zoals Nixi Pae openen paden naar andere werkelijkheden, waar zang, dromen en mythen samenkomen. Artistieke expressie—lichaamsbeschildering, kralenwerk en textiel—is daarbij geen versiering, maar levende kosmologie. De geometrische patronen van kêne, verwerkt in hangmatten en manden, dragen betekenissen van vruchtbaarheid, jachtrituelen en het universum. In 2022 erkende het Peruaanse ministerie van Cultuur het weven van kêne als onderdeel van het Nationaal Cultureel Erfgoed.
Muziek, zang, weven en ceremonie komen jaarlijks samen tijdens de Encontro de Cultura Huni Kuin in het dorp Boa Vista in Acre. Vertegenwoordigers uit ongeveer veertig dorpen komen hier bijeen voor uitwisseling van liederen, kennis en spiritualiteit. Het evenement wordt georganiseerd door het Instituto Indígena Huni Kuin Yube Inu en trekt internationale aandacht voor hun cultuur en ecologische strijd.
Ook landbouw en zelfvoorziening weerspiegelen hun aanpassingsvermogen aan het bos. Zij beoefenen zwerflandbouw en telen maniok, bananen en bakbananen, naast jacht, visvangst en verzamelen. Vrouwen weven gebruiksaardewerk, hangmatten en sieraden van kralen, terwijl mannen gereedschap, verenwerk en ceremoniële kledij maken. Zo blijven levensonderhoud en culturele continuïteit met elkaar verweven.
De Huni Kuin zijn daarnaast actief in hedendaagse kunst en culturele uitwisseling via bewegingen zoals MAHKU, een collectief van Huni Kuin-kunstenaars en onderzoekers. Zij vertalen rituele gezangen en kosmologische beelden naar muurschilderingen, tekeningen en schilderijen, en slaan zo bruggen tussen inheemse en niet-inheemse werelden. MAHKU-werken zijn internationaal getoond, onder meer op de Biënnale van Venetië, en staan symbool voor culturele veerkracht en autonomie.